Đi cùng tôi là những người hiểu biết mà rất kiệm lời, ông Hồ Duy Thiện và ông Phạm Minh Hiếu. Hai ông nguyên lãnh đạo huyện Tuyên Hóa các nhiệm kỳ trước. Họ tự hào về miền quê của mình bằng cách rất khiêm nhường. Rằng, so với các huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh, Tuyên Hóa là cô gái quê mộc mạc và lặng lẽ, từ tốn, nhu mì và kiên trì nhẫn nại. Thoáng qua chưa thấy gì hấp dẫn nhưng càng chuyện càng duyên. Chỉ có những người thật yêu thương, thật thấu hiểu mới ví von quê mình đến âu yếm như vậy.

 

Ông Hồ Duy Thiện là người dẫn đường thông thái, giới thiệu cặn kẽ với tôi về những di tích lịch sử của huyện Tuyên, còn ông Phạm Minh Hiếu lại rất nghệ sĩ, thủng thẳng đọc những câu thơ cảm tác về cảnh sắc và con người nơi đây: “Hai trăm sáu chín bậc hang Lèn Hà-cứ mạnh bước thôi/Trận địa pháo Ka Tang nguyên hố bom sâu hẳm/Thương bản Kè cầu treo vờn mây trắng/Hang Đại Hòa nghị quyết Đảng "hạ sơn"/Đất nước bình yên nhớ lại thời cha ông/Đề đốc Lê Trực sáng ngời lòng yêu nước/Xưởng quân khí Trần Táo rèn tinh thần thép/Hồn đất quê ẩn trong cây gạo làng...”, cho tôi biết mỗi xóm, mỗi thôn bé nhỏ nép mình bên dòng sông Gianh kia đều ẩn tích những vỉa trầm lịch sử và văn hóa của không chỉ huyện Tuyên Hóa mà còn của tỉnh Quảng Bình. Tuyên Hóa luôn có vị trí và ý nghĩa quan trọng trong các thời kỳ lịch sử.

 

Không phải ngẫu nhiên mà sau khi xuống Chiếu Cần Vương lần thứ hai, vua Hàm Nghi và đại thần Tôn Thất Thuyết đã dừng chân tại Tuyên Hóa trên hành trình rời khỏi kinh thành để chống Pháp. Ấy là bởi, thế đất nơi đây phù hợp cho việc xây dựng căn cứ địa kháng chiến lâu dài, là bởi lòng dân nơi đây yêu quê hương tha thiết, nặng tình nặng nghĩa với cuộc đời. Trong những vị lãnh binh hưởng ứng Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi có Đề đốc Lê Trực, người làng Thanh Thủy, xã Tiến Hóa. Từ năm 1885, ông đã tập hợp nghĩa quân, xây dựng lực lượng tại núi Chóp Chài và bắt đầu mở các đợt tấn công thực dân Pháp. Trong 3 năm hoạt động, Đề đốc Lê Trực và trên 2.000 nghĩa binh của ông đã gây thiệt hại lớn về quân số và vũ khí cũng như tinh thần của địch.

 

Đặc biệt, ông còn góp phần quan trọng bảo vệ nhà vua, giúp quan quân triều đình vừa chiến đấu vừa vượt qua những tháng ngày gian khổ. Năm 1918, Đề đốc Lê Trực qua đời. Ông được an táng ngay trong lòng đất quê, như lúc sinh thời ông bình dị sống cùng bà con lối xóm. Ít năm sau, nhân dân Tuyên Hóa ngưỡng mộ tinh thần trung quân ái quốc của Đề đốc Lê Trực, góp công, góp của xây dựng đền thờ và mộ của ông cùng hai bà vợ. Bình dị, chan hòa với khung cảnh trữ tình của một làng quê bên sông. Từ bấy đến nay, nơi đây trở thành "địa chỉ đỏ" để giáo dục tình yêu quê hương đất nước cho các thế hệ con cháu mai sau. Năm 1993, nơi Đề đốc Lê Trực yên nghỉ được Bộ Văn hóa-Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Sông Gianh, đoạn qua huyện Tuyên Hóa.            Ảnh: M.V

Cùng ông Hồ Duy Thiện đi thuyền trên sông Gianh, tôi luôn có cảm giác mình đang trôi trong dòng lịch sử. Từ mỗi bến đò ngang, ông dẫn chúng tôi đến một di tích và giới thiệu về nơi đó bằng hiểu biết của một nhà nghiên cứu tâm huyết. Từ chống Pháp đến chống Mỹ, đất và người Tuyên Hóa luôn mở lòng ấm áp, bao bọc bảo vệ lực lượng cách mạng. Đảng bộ Quảng Bình chọn Tuyên Hóa làm nơi tổ chức Đại hội lần thứ nhất. Sau này, nhiều đơn vị của quân đội ta cũng chọn đóng quân trên mảnh đất này, như: Xưởng vũ khí Trần Táo, trận địa pháo Ka Tang, Trạm cơ vụ A69 Lèn Hà…

 

Hôm ấy, ông Hồ Duy Thiện và ông Phạm Minh Hiếu dẫn chúng tôi vào hang Đại Hòa, nơi cách nay hơn 75 năm diễn ra Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Bình lần thứ nhất. Đại hội đã ra nghị quyết quan trọng, đưa phong trào kháng chiến của quân và dân toàn tỉnh chuyển sang giai đoạn mới. Cũng như một số địa điểm khác ở vùng rừng núi Tuyên Hóa, hang Đại Hòa từng là nơi trú ẩn của bộ đội, dân quân địa phương, nơi tập kết vũ khí, lương thực thực phẩm phục vụ chiến đấu trong các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc. Vẫn hai ông hai phong cách, một chỉn chu, ngăn nắp từ phong thái đến lời nói, một phóng khoáng, cởi mở từ dáng điệu đến giao tiếp. Trong khi ông Hồ Duy Thiện nói về hang Đại Hòa và vị trí chiến lược của Tuyên Hóa trong quá trình chiến đấu bảo vệ và xây dựng quê hương Quảng Bình thì ông Phạm Minh Hiếu hát “Sơn nữ ca”.

 

Mới biết thêm rằng, Tuyên Hóa không chỉ có vị trí đặc biệt quan trọng trong các hoạt động quốc phòng-an ninh, kinh tế-xã hội mà trong nghệ thuật, con người và vùng đất này còn gợi nguồn cảm xúc dạt dào cho rất nhiều văn nghệ sĩ. Nơi đây, nhạc sĩ Trần Hoàn sáng tác ca khúc đi cùng năm tháng “Sơn nữ ca”. Nh�