Nổi bật nhất cần phải kể đến bức tượng có niên đại ước đoán từ thế kỷ IX đến thế kỷ X sau Công nguyên được tìm thấy ở làng Đại Hữu (Quảng Ninh), hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh và bức tượng được tìm thấy ở làng Mỹ Đức (Lệ Thủy), có niên đại khoảng thế kỷ IX, X sau Công nguyên, hiện đang trưng bày ở Bảo tàng Guimet (Pháp).

 

Sự hiện diện phổ biến của các tượng Quán Thế Âm vào niên đại IX-X là điều không có gì ngạc nhiên, bởi đây là thời kỳ của triều đại Indrapura (Chămpa) với sự đặc biệt hưng thịnh của Phật giáo mà Quảng Bình là vùng đất cực Bắc của vương quốc này. Hơn thế, Indravarman II còn là một tín đồ thuần thành của Bồ tát Avalokitesvara.

 

Trong khi đó, theo truyền thống Phật giáo của người Việt ở miền Bắc, Quán Thế Âm Bồ tát đã sớm hiện diện trong vai trò là một Phật bà cứu khổ cứu nạn, một vị Bồ tát sẵn sàng cứu vớt những ai bị tai nạn bởi hỏa hoạn, cướp bóc, thú dữ… Khi vùng Bố Chính, Lâm Bình (Quảng Bình) thuộc về Đại Việt (thế kỷ XI), cũng là thời điểm hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam dưới thời Lý.

Theo đó, dù không ồ ạt như những giai đoạn về sau, nhưng người Việt từ đất Bắc cũng bắt đầu di cư đến vùng đất này và mang theo tín ngưỡng của họ. Trải qua suốt hàng trăm năm tiếp theo, nhất là từ thời kỳ chúa Nguyễn, Phật giáo trở thành “mẫu số tâm linh” chung của những tộc người có nguồn gốc, xuất xứ khác nhau, cụ thể là người Việt và người Chăm. Không quá khiên cưỡng nếu cho rằng, đây là một trong những nhân tố quan trọng để có được sự hòa hợp trong quá trình cộng cư, xen cư giữa người tại chỗ và người mới đến trong những ngày đầu đi về phương Nam.

Dĩ nhiên, trên con đường hoằng pháp của đạo Phật, tùy thuộc vào sinh cảnh, sắc dân, phong tục, quá trình “địa phương hóa” Phật giáo được tiếp tục thực hiện một cách tinh tế ở những phạm vi hẹp hơn, phù hợp với bối cảnh không gian, thời gian, cộng đồng cụ thể. Những huyền thoại, cảnh quan, hiện vật và thực hành tín ngưỡng ở các ngôi chùa mang tên Quan Âm ở xã Thanh Trạch và Đức Trạch thuộc huyện Bố Trạch chính là những trường hợp tiêu biểu cho sự lựa chọn xuất phát từ nhu cầu tâm linh của một nhóm cư dân có sinh kế gắn liền với biển cả.

Điểm dễ nhận thấy là các chùa Quan Âm được nhắc đến trên đây đều tọa lạc gần các cửa sông (Lý Hòa, Gianh). Đặc biệt, cửa Lý Hòa từ rất sớm được biết đến là một cảng biển (Dã Lý) buôn bán sầm uất từ thời Lý, Trần. Chùa Quan Âm (xã Thanh Trạch) ở cửa Lý Hòa còn có tên khác là chùa Bà, được cho là xây dựng vào năm Hồng Đức thứ 3 (1473). Đặt chùa Bà trong quy chiếu với chùa Ông (nay chỉ còn tên gọi với các tượng thờ được tập hợp về chùa Bà), có thể thấy đây là cặp thiết chế chùa Bà-chùa Ông thường thấy ở những cộng đồng có sự hiện diện của người Hoa. Do đó, không loại trừ đây là một ngôi chùa do Hoa thương góp công xây dựng bởi với dân đi biển Trung Quốc, họ thường kêu cầu Nam mô cứu khổ cứu nạn Quan Thế Âm Bồ tát như một vị nữ hải thần khi gặp bão tố, hoạn nạn trên con đường đi xuống phương Nam.

Vị Quan Thế Âm Bồ tát này, được cho là “Quan Âm của người bình dân” vốn được thờ ở một hòn đảo ngoài khơi tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc). Nói cách khác, Avalokitesvara của đạo Phật đã đồng nhất với một nữ thần địa phương của Trung Hoa để trở thành một Quan Âm Bồ tát cứu khổ cứu nạn dưới dạng nữ thần, bảo trợ cho người đi biển. Vị nữ “Bồ tát bình dân” trong dạng hóa thân gần gũi này cũng được người Việt tiếp nhận bằng tình cảm tôn giáo xuất phát từ nhu cầu được che chở, phù trợ trước sự hiểm nguy của biển cả, hơn là một Avalokitesvara với biểu tượng và triết lý sâu xa của đạo Ph�