(QBĐT) - Nhân năm Quốc tế gia đình - 1994 do Liên hiệp quốc đề xướng, Báo Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Trường đại học sư phạm Hà Nội 1 tổ chức cuộc thi thơ viết về "Người phụ nữ trong gia đình". Ban tổ chức đã nhận được 9177 bài thơ của 2315 tác giả từ mọi miền đất nước gửi về tham gia cuộc thi.

Ban sơ khảo đã chọn ra 105 bài của 74 tác giả để ban chung khảo quyết định trao giải thưởng. Kết quả cuộc thi có 2 giải nhì (không có giải nhất), 3 giải ba và 12 giải khuyến khích. Bài thơ "Lặng lẽ" của Đặng Thị Kim Liên ở Quảng Bình là một trong số 17 bài đoạt giải cuộc thi ấy. "Lặng lẽ" là lời bày tỏ lắng sâu, cảm thông trước nỗi đau mất mát của các mẹ, các chị - những người phụ nữ Việt Nam anh hùng nói chung và Quảng Bình nói riêng.

Sau khi công bố giải thưởng, bài thơ "Lặng lẽ" của Đặng Thị Kim Liên, đã được giới thiệu cùng một số bài đoạt giải trên Báo Phụ nữ, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Báo Quân khu V, Báo Biên phòng, in trong tập "Nửa thế kỷ thơ Biên phòng" - NXB Công an nhân dân - 2009 và Tạp chí Văn nghệ các tỉnh thành.
Trong đợt dự trại sáng tác âm nhạc do Hội Nhạc sĩ Việt Nam phối hợp với Hội Văn học - Nghệ thuật Quảng Bình tổ chức tại Đồng Hới, tháng 9 năm 1996, nhạc sĩ Lê Anh đã tìm gặp chị Đặng Thị Kim Liên trao đổi về bài thơ "Lặng lẽ" của chị để phổ nhạc.

Thật là bất ngờ, chỉ một ngày sau khi nhận được bài thơ, nhạc sĩ Lê Anh đã cơ bản hoàn thành ca khúc. Sáng hôm sau, đoàn nhạc sĩ dự trai sáng tác tổ chức đi tham quan Động Phong Nha, nhạc sĩ Lê Anh đã hát thử cho tôi nghe cùng một số nhạc sĩ trong đoàn. Một cảm giác lạ trong thẩm âm mà lần đầu được nghe ca khúc "Lặng lẽ" do nhạc sĩ Lê Anh phổ nhạc (nhạc sĩ cũng lấy tiêu đề cho ca khúc là "Lặng lẽ").

Ca khúc được viết ở thể 2 đoạn, giọng la, điệu thứ (cung la thứ), nhịp C chẻ. Nếu chỉ nghe hát, ta có cảm giác như nhiều dấu hoá, nhưng thực ra ở đoạn I chỉ có một dấu thăng duy nhất là Sol thăng ở câu cuối đoạn, theo lối "gam thứ hoà thanh" - la thứ. Cả đoạn I chỉ có 4 câu nhạc cân phương, vuông vắn, phổ nguyên 4 câu thơ đầu của bài thơ. Với những dấu lặng đơn, lặng đen, hoặc các cặp dấu lặng đơn và lặng đen để ngắt từ, ngắt ý, ngắt câu; tạo cảm giác lặng lẽ, âm thầm chịu đựng khổ đau của những người mẹ, người vợ từ giờ phút tiễn chồng ra trận:

"Lặng lẽ tiễn chồng về nơi tiếng súng
Lặng lẽ nhìn bóng núi khuất hoàng hôn
Lặng lẽ sinh con đớn đau ruột thắt
Lặng lẽ mẹ già ốm buốt mùa đông"...

Sang đoạn II, nhạc sĩ đã chuyển sang nhịp 2/4. Các tiết nhạc được viết gọn lại theo dạng nốt đen có chấm dôi đi liền nó là nốt móc đơn, hoặc 2 nốt móc kép. Đồng thời, tác giả đã sử dụng lối điệp từ, điệp ngữ trong ca từ để diễn tả thời gian khắc khoải vô tận chờ chồng ngoài chiến trận chưa biết lúc nào trở về, thế mà lại tiếp tục tiễn con lên đường vào trận đánh. Một sự chịu đựng thật nghiệt ngả biết chừng nào!

"Ngày tháng, ngày tháng chờ chồng. Mỏi mòn, mỏi mòn ánh mắt. Lại tiễn, lại tiễn con yêu theo đồng đội lên đường. Lặng lẽ một đời chân trời góc bể. Nén hương thầm lặng lẽ giọt sương rơi"...

Và, để cân đối giữa đoạn II với đoạn I về khúc thức, nhạc sĩ đã dùng dấu quay trở lại từ đầu đoạn II, như muốn nói lên những hy sinh, mất mát đối với những người mẹ, người vợ liệt sĩ nơi hậu phương. Đặc biệt, đến phần cuối đoạn II, nhạc sĩ dùng lại nhịp C chẻ, với âm nhạc chủ đạo vẫn là la thứ, nhưng ở đây nhạc sĩ đã sử dụng đến 3 dấu thăng là: fa thăng - đô thăng - sol thăng bất thường cho hầu hết các nốt fa, đô và sol có trong mấy câu nhạc cuối đoạn II. Đây hẳn là chủ định của nhạc sĩ, không muốn thay đổi "điệu" của ca khúc: Từ cung la thứ (không có dấu thăng) sang cung la trưởng (có 3 dấu thăng); với ý nghĩa là vẫn mô tả sự đau khổ, thiệt thòi một cách âm thầm lặng lẽ, hẫng hụt, mất mát đến với những người mẹ, người vợ "mỏi mòn ánh mắt" chờ con, chờ chồng trở về, đến bạc tóc:

"Lặng lẽ mẹ già bóng in lên vách
Tóc trắng vọng phu mây bạc cuối trời".

Câu cuối của bài thơ đã được nhạc sĩ cho nhắc lại 3 lần trong phần coda cuối bài hát, cùng với dấu trường ngân và dấu hiệu hát chậm dần ở hai chữ "cuối (i...) trời".

"Lặng lẽ" là một ca khúc hay, được phổ nhạc từ một bài thơ ngắn chỉ 10 câu, mà có đến 9 từ "lặng lẽ", lại được đặt ở đầu câu nên rất khó phổ nhạc. Nhưng có thể nói, với bút pháp khá vững chãi của nhạc sĩ Lê Anh, bằng lối đổi nhịp và thay đổi kết cấu các tiết nhạc khi chuyển đoạn, với thủ pháp dùng các dấu hoá bất thường mà vẫn giữ nguyên "giọng" và không chuyển "điệu"; nhạc sĩ còn sử dụng các dấu lặng để ngắt từ, ngắt câu rất hợp lý, cùng với khá nhiều các ký hiệu về tốc độ, sắc thái biểu cảm trên bản nhạc. Do đó đã tạo được hiệu quả âm nhạc sinh động, không trùng lặp, diễn tả được cái hồn của một bài thơ viết về đề tài chiến tranh cách mạng.

Trong cuộc thi sáng tác ca khúc viết về đề tài thương binh liệt sĩ do Bộ Lao động - Thương binh - Xã hội và Hội Nhạc sĩ Việt Nam phối hợp tổ chức vào năm 1997, ca khúc "Lặng lẽ" - Nhạc Lê Anh - Lời: thơ Đặng Thị Kim Liên đã đoạt một trong hai giải nhì (không có giải nhất) và ca khúc "Những người hát bè trầm" - Nhạc: Dương Bích Hà - Lời: Phỏng thơ Hoàng Vũ Thuật.

Ca khúc "Lặng lẽ" đã được Đài Tiếng nói Việt Nam giới thiệu rộng rãi qua giọng hát của ca sĩ Lan Hương. Ca khúc còn được in trong các Tuyển tập ca khúc Quảng Bình, Quân khu IV,... Chúng ta cũng còn được nghe ca khúc “Lặng lẽ mẹ Việt Nam” của nhạc sĩ Thái Hùng, phỏng thơ Đặng Thị Kim Liên phát trên sóng Đài tiếng nói Việt Nam trong những năm qua. Ca sĩ Khánh Hồng, Đoàn Nghệ thuật truyền thống Quảng Bình cũng đã đoạt được huy chương bạc khi trình diễn ca khúc "Lặng lẽ", nhạc Lê Anh, lời thơ Đặng Thị Kim Liên trong Liên hoan nghệ thuật Đường Chín xanh tổ chức tại Quảng Trị năm 2003.

Bài thơ "Lặng lẽ" của Đặng Thị Kim Liên cũng đã được Phó giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Hiệp, Hiệu trưởng Trường đại học sân khấu điện ảnh Hà Nội chọn 2 câu thơ đầu: "Lặng lẽ tiễn chồng về nơi tiếng súng / Lặng lẽ nhìn bóng núi khuất hoàng hôn" để làm đề thi tốt nghiệp thể hiện bằng Tiểu phẩm "Người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh" đã gây được nhiều cảm xúc sâu sắc đối với sinh viên khi nhập vai.
Từ một bài thơ hay, các nhạc sĩ phổ nhạc để thành một ca khúc nghệ thuật, được công chúng chấp nhận và yêu thích thật quả là một điều không dễ.

Bài thơ "Lặng lẽ" của Đặng Thị Kim Liên trở thành ca khúc "Lặng lẽ"- Nhạc: Lê Anh và ca khúc "Lặng lẽ mẹ Việt Nam" - Nhạc: Thái Hùng,... là những trường hợp đáng quý như vậy trong kho tàng âm nhạc Việt Nam, đặc biệt là những ca khúc viết về đề tài chiến tranh cách mạng.

                                                                  Dương Tuệ Minh