(QBĐT) - Đến Lệ Thủy, man mác với sự mềm mại của con nước Kiến Giang, không thể không nghe về điệu hò khoan đằm thắm mà dịu dàng, mộc mạc mà thông minh, tinh tế mà bác học. Hò khoan của người xứ Lệ như một bảo chứng của dòng sông đã ôm ấp hồn người, tạo ra cảm hứng dệt nên điệu hò đi qua bao năm tháng.

Mệ Minh tuy đã già nhưng mỗi ngày vẫn hát hò khoan Lệ Thủy.

Điệu hò quê lúa

Ông Hoàng Đại Hữu, Chủ tịch Hội HVNT huyện, nhà địa phương học đã dẫn tôi đi khắp các nhịp sông để được sơ qua về điệu hò khoan Lệ Thủy. Nói về hò khoan, ông nói như máu thịt, kể như mạch nguồn nuôi dưỡng tuổi tác, tự hào và kiêu hãnh như một gia tài vô giá.  Hò khoan Lệ Thủy, theo ông có 9 mái (làn điệu), cơ bản nhất là các điệu mái chè, mái nện, mái xắp, mái ba, mái ruỗi, mái nhì và hò nậu xăm, hò khơi (miền biển), hò lỉa trâu (miền đồi núi).

Gốc tích của hò khoan theo nhà địa phương học Hoàng Đại Hữu, nó xuất phát từ thực tế lao động sản xuất xa xưa, gốc gác của nhu cầu hợp lực lại để chống chọi bao biến chứng của tự nhiên, ca từ nhịp nhàng hay khoan thai tùy thuộc vào hoàn cảnh. Có những cảnh đầy thuyền, nếu không hò, không thể có nhất trí để đồng lực đẩy thuyền đi giữa đồng chiêm nước trũng. Nhưng điệu hò cũng có lúc là nhớ thương da diết quê nhà, hay thương người yêu ở ngõ xa cách.

Người Lệ Thủy thông minh, lịch lãm trong đối đáp, nên câu hò của họ chất chứa bóng dáng uyên bác trong mỗi nhịp hò dưới ánh trăng giã gạo đêm khuya.

"Lệ Thủy Kiến Giang mênh mông sông nước/Đồng xanh lúa lượn thẳng cánh cò bay/ Quê hương tình nặng nghĩa dày/ Lồng trong câu hát đong đầy nắng sương/ Lệ Thủy gạo trắng nước trong/ Ai về Lệ Thủy thong dong con người/ Câu hò vang vọng ngàn đời/ Đêm trăng cối gạo tình người đắm say/ (...)

Anh ở bên kia sông nghe rộn ràng tiếng chày giã gạo, vượt sông sang đây cùng tâm sự đổi ơ hơ trao/...  Cối gạo đầy vơi giữa cuộc đời/ Xin ngõ lời ước hẹn dưới ánh trăng vàng soi tỏ quê ơi hơ hương/ Hơ ơ hơ khoan ơi là hố khoan ơi hò khoan/ Nặng tình nặng nghĩa tương lai/ Cùng chung vai gánh là ơ hờ vác/ ơi là hố! ờ hơ ơ hơ/ Trọn vẹn nghĩa tình ái ơ hơ ân/ơi là hố/ Trọn vẹn nghĩa tình duyên chúng mình đã rõ/ Dưới ánh trăng vàng soi tỏ quê ơ hơ hương/ Hơ ơ hơ khoan ơi là hố khoan ơi hò khoan/ Cối gạo đêm trăng càng rực rỡ/ Hương nồng cho đẹp lòng bè là ơ hơ bạn/ Ơi là hố/ Ờ hơ ơ hơ đẹp mãi đôi bờ Kiến ơ hơ Giang/ Hụi bơ hò hụi là bờ hò hụi, hết hụi ta sang khoan/ là hố là khoan/ Dòng sông bến nước con đò, là hố là khoan/ Câu hò của mẹ là hố hò khoan/ Nặng tình quê hương là hố là khoan/ Quê hương trăm mến ngàn thương là hố là khoan/ Âm vang câu hò xứ Lệ/ Là hố hò khoan/ Ngọt ngào Kiến Giang là hô là khoan/ À lý khoan ta hò khoan là hố là khoan".

Đấy là trích đoạn bài "Gặp nhau bên cối gạo đêm trăng" của Võ Như May, nhà sưu tầm, sáng tác các làn điệu hò khoan Lệ Thủy hát cho tôi nghe trong một quán cà phê bên dòng Kiến Giang. Thật bất ngờ, khi anh May hát bài này, khách trong quán đã yêu cầu tắt nhạc, và các bàn bên cạnh cùng bắt nhịp điệu hò khoan để làm "phách gõ" đều với anh May hết sức mộc mạc. Ca từ theo điệu 2/2. Đó là tình yêu dân ca hò khoan của cư dân Lệ Thủy hiếm nơi nào có được.

Ở bất kỳ nơi đâu của Lệ Thủy, nếu có tiếng hò cất lên sẽ có người hưởng ứng, đội hò có khi đông khi ít, có trống, có phách, có đờn, có chén gõ, nhưng cũng có khi tiếng hò chỉ mộc mạc cất lên giữa đồng không u tịch hay trên con thuyền trôi giữa bến sông. Những lúc như thế, dường như đều nghe vẳng lại tiếng đáp từ một tiếng hò xa lắc da diết.

Anh May như một kỳ nhân của điệu hò này, ngoài sưu tầm được hàng ngàn điệu hò khoan cổ, anh còn sáng tác về ca ngợi quê hương, Bác Hồ, sản xuất, tình yêu, lao động bằng hò khoan. Và đó là bài đỉnh cao của anh không chỉ huyện Lệ Thủy biết, mà con em Quảng Ninh, Lệ Thủy đi xa trong Nam ngoài Bắc, đến cả trời Tây đều nhớ hát. Nó bắt nhịp từ các điệu hò nện, mái chè, mái xắp, là sự hài hòa giữa lời cổ và lời mới tạo ra một bản hò mềm mại say đắm lòng người yêu mến hò khoan.

Anh May kể, ngoài anh, ông Hữu thì còn có họa sĩ Dương Ngọc Liên ở huyện cũng ra sức sưu tầm bảo tồn những câu hò cổ xưa để đưa đến cho giới trẻ cảm hứng mới trong cốt sách điệu hò cha ông để lại.

Hò khoan đi vào trường học

Ông Hoàng Đại Hữu cho biết, một thời hò khoan dường như tắt nhịp ở cánh đồng, bản quán, nhưng gần mười năm nay, hò khoan ở Lệ Thủy đã hồi sinh mạnh mẽ. Ông cho biết, theo các cuộc điền dã của ông thì cả huyện Lệ Thủy từ vùng biển đến đồng bằng, mười mấy xã đều có đội hát hò khoan, chỉ trừ ba xã miền núi. Năm 2010, Phòng Giáo dục - Đào tạo huyện Lệ Thủy đã bắt đầu đưa hò khoan vào giảng dạy từ mầm non đến cấp 2. Huyện Lệ Thủy trở thành khúc đồng ca hò khoan lớn mỗi lúc các lớp tổ chức học hát và hội thi "em hát dân ca", xóm nào cũng ngân nga điệu hò.

Ruộng đồng bát ngát như điệu hát câu hò.

Ông Hữu cho rằng, như thế là các điệu hò đã không bị mai một, mà nó đã được tiếp sức để bám sâu vào cội rễ lòng người. Và cái hay ở quê hương điệu hò này là làng nào cũng có câu lạc bộ hò khoan. Nhẩm tính, ông Hữu nói: "Nay đã có hàng chục câu lạc bộ như thế, từ người trẻ đến người già 90 tuổi cũng tham gia như cụ Trương Văn Xăng (90 tuổi), cụ Đỗ Thị Hồng Minh (75 tuổi). Có khi mỗi xóm những người yêu thích hò khoan đều tập hợp ba bốn người lại cùng gõ phách, đánh nhịp để xướng lên câu hò khoan mềm mại ở phía đôi bờ Kiến Giang cho đỡ nhớ một thời theo điệu giã gạo đêm trăng.
Con em Lệ Thủy, chị Nguyễn Thị Phong Thủy vào Huế làm ở Đoàn Nghệ thuật cung đình Huế hát hò khoan có tiếng cũng mang ca từ diễn xướng này đến các rạp diễn ở châu Âu như Pháp, Bỉ, Hungari...và được đón nhận nhiệt tình.

Trong cuốn "Kho tàng diễn xướng dân gian Việt Nam" của GS. Vũ Ngọc Khánh và Phạm Minh Thảo có viết về hò khoan Lệ Thủy như sau: "Đây là một điệu hò có mặt khắp nơi trong sinh hoạt của nhân dân như khi đi đốn củi, đánh cá, khi gặt hái, cấy bừa, đưa đò, cất nhà, lùa trâu, đi nơm, xay lúa, giã gạo, ru em v.v...". Đại tướng Võ Nguyên Giáp mỗi lần về thăm quê, đều được người làng diễn xướng hò khoan. Trong tiếng bắt nhịp của ông, cả làng cả xóm hò khoan rộn ràng sân quê dưới đêm trăng bên ánh nước con sông.

Điều đó cho thấy hò khoan có vị trí đặc biệt bên dòng sông Kiến Giang và cũng chính vì thế mà trong bài hát nổi tiếng “Quảng Bình quê ta ơi” của nhạc sĩ Hoàng Vân, hò khoan được làm nền để bài hát ngân vang đến tận hôm nay.

                                                                             Minh Phong