(QBĐT) - Chúng tôi có may mắn được tháp tùng đồng chí Đồng Sỹ Nguyên, nguyên Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn trong những lần ông vào Quảng Bình chuẩn bị cho việc xây dựng đường Hồ Chí Minh, thời kỳ công nghiệp hoá. Qua câu chuyện của ông về con đường Trường Sơn năm xưa (mà người dân quen gọi là đường mòn Hồ Chí Minh) chúng tôi cảm nhận được tinh thần sáng tạo, sự hy sinh to lớn của người lính Trường Sơn đã viết lên trang sử hào hùng về một tuyến đường huyền thoại.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, hệ thống đường Trường Sơn đi qua tỉnh ta gồm có 2 trục dọc và 6 trục ngang, là mạch máu giao thông vô cùng quan trọng chi viện sức người sức của cho chiến trường miền Nam. Tuyến đường này đã thấm máu biết bao anh hùng liệt sỹ, người dân trong cả nước, trong tỉnh, được xem là biểu tượng của lòng dũng cảm, sự hy sinh cao cả vì sự nghiệp giải phóng dân tộc thống nhất đất nước của quân và dân ta.

Đó là, tuyến đường 15,  chạy dọc ven rừng Trường Sơn từ Tân Đức (Tuyên Hóa) đến bến Quan (Vĩnh Linh) dài 285km. Tuyến đường này có nhiều trọng điểm đánh phá ác liệt của máy bay Mỹ như bến phà Xuân Sơn (Bố Trạch), phà Long Đại (Quảng Ninh), ngầm Thác Cóc (Lệ Thủy), có 39 cầu cống và 37 ngầm qua khe suối, trong đó có ngầm Khe Rinh là một trong những trọng điểm ác liệt nhất. Theo tài liệu lịch sử ghi lại ngầm Khe Rinh có đợt địch đánh liên tục 75 ngày đêm, mỗi ngày trung bình 10 trận. Bom đạn Mỹ đã phá hủy hoàn toàn một đoạn đường 500m chạy qua dãy đá vôi. Công trường 505 với 480 công nhân đã bám trụ mặt đường, bảo đảm thông đường, thông xe dưới làn mưa bom bão đạn của địch.

Tuyến đường 12A, bắt đầu từ ngã ba Khe Ve, xã Hóa Thanh lên đèo Mụ Giạ giáp biên giới Việt Lào, có chiều dài 44km. Đây là con đường xung yếu, độc đạo chạy men theo các vách núi cao. Trước năm 1966, đường 12A là con đường duy nhất vượt Trường Sơn nên bị đánh phá khốc liệt. Ở đây có những trọng điểm nổi tiếng như Khe Ve, La Trọng, Bãi Dinh, Cổng Trời và dốc đồi 37... Công trường 12, đội thanh niên xung phong 75 và binh trạm 12 đã bám trụ ở đây từ đầu cho đến kết thúc chiến tranh. Bộ đội Trường Sơn đã lập được thành tích vô cùng xuất sắc tại khu vực La Trọng.

Đồng chí Đồng Sỹ Nguyên cùng lãnh đạo tỉnh ta và Bộ GTVT khảo sát mở đường Hồ Chí Minh tại ngã ba Xuân Trạch.

Trong lúc xăng dầu chi viện cho tuyến 559 ở phía trước bị đứt quãng, binh trạm 12 phụ trách khu vực đã tổ chức chuyển xăng qua lưới bom đạn địch, bằng mọi giá cũng phải chuyển qua được khu vực La Trọng. Bộ đội và thanh niên xung phong có từ 900-1.400 người đã có lúc cõng xăng bằng ba lô, ống bương vượt qua trọng điểm, rộp cả lưng, vẫn chưa đáp ứng cho lực lượng xe chuyển vào chiến dịch. Việc chuyển xăng qua La Trọng lại phải tổ chức khiêng từng thùng phuy, khiêng qua đèo cao, vực sâu, có lúc cả phuy xăng và người lăn xuống vực, sau lại dùng can, mỗi người phải dùng 2 can (40 lít). Riêng trong đợt vận chuyển xăng cấp cứu cho lực lượng xe trong tháng đường bị tắc này đã có trên 60 cán bộ, chiến sĩ, bộ đội và thanh niên xung phong hy sinh.

Tuyến đường 20 Quyết thắng, xuất phát từ thôn Phong Nha (Bố Trạch) lên Cà Roòng, chọc thủng dãy đá vôi của Trường Sơn, nối liền với đường 128 ở ngã ba Lùm Bùm (Lào), có chiều dài 123km. Trong thời điểm yêu cầu chi viện chiến trường ngày càng lớn, chỉ một tuyến đường 12A không thể đáp ứng nhu cầu vận tải hàng hoá, vũ khí cho chiến trường, Bộ Tư lệnh Trường Sơn đã mở thêm cửa khẩu thứ hai vượt đỉnh Trường Sơn để vừa phá thế độc đạo nhằm phân tán mật độ đánh phá của địch, vừa rút ngắn được cường độ vận chuyển từ phía Bắc xuống đường 9. Đó là con đường 20. Đây là tuyến đường được khảo sát và thi công trong thời điểm chiến tranh ác liệt, bị địch đánh phá suốt ngày đêm, có thể nói mặt đường trộn lẫn máu và mồ hôi của các chiến sĩ Trường Sơn.

Nhưng chỉ sau hơn 4 tháng (kể từ ngày 20-12-1965) tuyến đường đã hoàn thành. Hai trung đoàn công binh số 41, số 10 và tổng đội thanh niên xung phong số 25, gồm của các tỉnh Quảng Bình, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa và Hà Nam Ninh dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Giao thông vận tải và Bộ tư lệnh 559 đã đảm nhận nhiệm vụ lịch sử này.

Bất chấp bom đạn ác liệt của địch, các chiến sĩ công binh và thanh niên xung phong đã bám trụ mặt đường, lao động cật lực suốt ngày đêm, có chiến sĩ công binh đạt năng suất đào đất 14m3/ngày. Điểm thử thách lớn nhất là ở cây số 18 có một hòn núi chắn ngang, bên kia núi là một vực thẳm. Trung đoàn 10 công binh đã san bằng ngọn núi này và được tặng danh hiệu: "Đơn vị chọc thủng Trường Sơn"... Đường 20 có đến 8 trọng điểm. Báo chí thường gọi đó những "tọa độ lửa" mà ai vượt qua được sẽ trở thành một loại "thép đặc biệt" không bị nóng chảy.

Trong đó ác liệt nhất là tập đoàn trọng điểm "A.T.P", tức là cua chữ A, ngầm Ta Lê và đèo Phu-La-Nhích. Tại cây số 16, sau một trận ném bom của đế quốc Mỹ,  làm sập lèn đá khoảng 100 tấn lấp cửa hang, vùi lấp 6 thanh niên xung phong và 2 chiến sĩ lái xe húc, cả 8 người cùng quê Thanh Hóa, gồm 4 nam và 4 nữ, phần lớn độ tuổi từ 18-20. Đây là hang mộ chung của 8 người. Hiện nay khu di tích này đã trở thành một địa danh lịch sử nổi tiếng của đường Trường Sơn.

Đường Hồ Chí Minh đi qua Minh Hoá.

Tuyến đường 10, bắt đầu từ Áng Sơn (xã Vạn Ninh, huyện Quảng Ninh) đi về phía Tây 69km, gặp đường 18 rẽ xuống đường 9. Năm 1967, ngay từ những ngày đầu triển khai mở tuyến, địch đã phát hiện được và tập trung đánh phá ngày đêm vì đây là con đường gần vĩ tuyến 17. Cuộc chiến đấu trên đường 10 diễn ra quyết liệt, cuối cùng các lực lượng công binh, giao thông đã hoàn thành việc bạt núi xẻ đường vào cuối năm 1968.

Tuyến đường 16, có điểm đầu từ ngã ba Thạch Bàn (Lệ Thủy) đến làng Ho, dài 40km, con đường này được khởi công từ 1958, hoàn thành vào năm 1960 và đến tháng 6-1969 thì được sửa chữa nâng cấp để sử dụng vận tải cơ giới. Tiếp đó đường 16 được kéo dài từ làng Ho, vượt Trường Sơn từ phía Bắc sông Xê-Băng-Hiêng, có chiều dài 44km, vận chuyển bằng xe thồ. Sau khi làm xong, 4.000 dân công Thanh Hóa đã được điều đến tuyến đường này để vận chuyển bằng xe thồ...

Đường 16 có nhiều điểm xung yếu (dốc Khỉ, đèo 1001), lúc đầu chỉ vận chuyển bằng xe thồ, nhưng về sau đã vận chuyển bằng xe cơ giới, trên cả toàn tuyến có chiều dài 84km. Tuyến đường 16 đã chi viện đắc lực cho chiến trường Trị - Thiên từ năm 1969-1972. Ngoài hai tuyến đường dọc và bốn tuyến đường ngang, còn có nhiều đường tránh như đường 22A từ Kỳ Lâm (Kỳ Anh-Hà Tĩnh) vòng qua phía Tây đèo Ngang đến Mũi Vích trên đường số 1 thuộc huyện Quảng Trạch...

Một vinh dự của Quảng Bình là, tháng 4-2000, tại bến phà Xuân Sơn, Bố Trạch  Thủ tướng Phan Văn Khải đã phát lệnh khởi công con đường huyền thoại mang tên Bác. Đường Hồ Chí Minh hiện nay rộng, thoáng đãng, băng qua 30 tỉnh, thành phố với biết bao làng mạc, nhà cửa bám theo ven đường. Nhiều địa phương đã tận dụng cơ hội này để thực hiện kế hoạch di dân chinh phục vùng gò đồi, phát triển kinh tế. Theo đó, khoảng cách đồng bằng-miền núi đang được rút ngắn. Nhiều bản làng xa xôi dần lộ diện khi đường đi qua. Nhiều làng thanh niên lập nghiệp được thành lập dọc theo tuyến đường nhằm khai thác tiềm năng lao động, đất đai và nâng cao văn hóa, dân trí ở vùng hẻo lánh. Các tỉnh miền Trung đang xây dựng các tour du lịch khám phá kết hợp thăm viếng các địa danh lịch sử trên đường Hồ Chí Minh.

Có thể nói đường Trường Sơn năm xưa và đường Hồ Chí Minh hôm nay đi qua Quảng Bình có vị trí đặc biệt, đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp giải phóng miền Nam thống nhất Tổ quốc và phát triển kinh tế xã hội vùng phía tây tỉnh nhà.

Trọng Thái